Er is in de loop der jaren veel kennis verzameld over motivatie. Alhoewel alle inzichten hun nut hebben, is voor de meesten de theorie over motiveren een onoverzichtelijke en weinig praktische materie geworden. Ik wil hier voor leidinggevenden wat toepasbare helderheid in brengen.

Echte motivatie komt van binnen

Laat ik beginnen met een van de meest recente conclusies van Prof. Dr. R. Vinke, dat motivatie een zuiver innerlijk iets is. Een innerlijke prikkel om ergens energie aan te besteden. In de theorie heet het intrinsieke motivatie. Een externe prikkel, ook wel extrinsieke motivatie genoemd, is daarom geen echte motivatie, maar gewoon een prikkel, die tot gevolg kan hebben dat de intrinsieke motivatie wordt beïnvloed. Verschillenden wetenschappers behandelden beide vormen van prikkels echter als motivaties. Daar heb ik eerst wat praktische orde in aangebracht.

Innerlijke prikkels zijn niet te meten. Maar voor leidinggevenden is het wel handig als je weet wat iemand drijft. Om uit te zoeken welke soorten intrinsiek motiverende factoren er zijn, heb ik invloedsfactoren uit verschillende motivatietheorieën gescreend en gekeken of het innerlijke dan wel externe prikkels zijn. Bij de innerlijke prikkels vroeg ik mij steeds af “welk basismotief zit hier achter en tot welke categorie kan ik dit scharen?” Uiteindelijk kwam ik op slechts vier categorieën van motieven uit. Het zijn: voortbestaan, zelfbeschikking, acceptatie en ambitie.

Voortbestaan

Niemand zal ontkennen dat ‘voortbestaan’ bij zowel mens als dier een enorm sterke ‘drive’ is. Maslow’s fysiologische behoeften als eten, drinken en voortplanten vallen eronder. Maar ook veiligheidsbehoeften zijn een vorm van voortbestaan in de zin van behoud van gezondheid en bezittingen. Alderfer voegde deze twee behoeften in 1972 al samen tot ‘Existence needs’.

Zelfbeschikking

Maslow, Deci, Herzberg, Covey, Hackman en Oldham hebben het allemaal over allerlei verschillende vormen van zelfbeschikking, Het is een breed begrip dat te maken heeft met persoonlijke vrijheden zoals autonoom kunnen werken, vrijheid van handelen,  oordelen over de zingeving van iets en eigen keuzes maken en daarover verantwoording dragen.

Acceptatie

Het derde basismotief ‘acceptatie’ is de innerlijke behoefte om ergens bij te horen. Een vriendengroep, een team, een fanclub enzovoorts. De prikkel om ergens bij te horen kan heel sterk zijn. Met name omdat het in sommige kringen (bijv. in bendes) een vorm van overleven in houdt en daarmee ook appelleert aan het basismotief ‘voortbestaan’. Acceptatie kan ook zelfacceptatie inhouden. De wens om tevreden te zijn over jezelf en wat je doet.

Ambitie

Het vierde basismotief ‘ambitie’ vinden we ook in verschillende vormen terug. Maslow en Alderfer zien het als zelfverwerkelijking of als groeibehoeften. Het komt ook dicht in de buurt van de ‘goal setting theory’ van Locke. Maar omdat van buiten opgelegde doelen geen motieven zijn in de zin van zuiver innerlijke prikkels, reken ik deze tot de externe prikkels. Alleen als een gestelde doel geheel vanuit de persoon zelf komt is het een zuiver motief.

Alle andere motivaties die in de vele theorieën worden genoemd vallen dus onder externe prikkels of onder omstandigheden die een of meer van deze basismotieven kunnen beïnvloeden.

Gelijktijdigheid

De vier basismotieven kunnen tegelijkertijd in een persoon ‘actief’ zijn. Een beginnende verkoper bijvoorbeeld die in zijn auto op weg is naar een klant kan de persoonlijke ambitie hebben om te scoren en weet dat hij bij succes meer door zijn leidinggevende en collega’s geaccepteerd zal worden. Tegelijkertijd speelt wellicht in zijn achterhoofd dat hij de klus op geheel eigen wijze wil klaren (zelfbeschikking) en dat hij zonder ongelukken op de plaats van bestemming wil aankomen (voortbestaan).

Prioriteitenvolgorde

Daarnaast zullen deze vier categorieën van basismotieven voor de meeste mensen een individuele prioriteitenvolgorde hebben, waarbij ‘voortbestaan’ meestal de belangrijkste zal zijn. Als dat immers niet lukt, is de rest meestal onbelangrijk geworden. Wie bijvoorbeeld op de nominatie staat om ontslagen te worden zal hoogst gemotiveerd zijn om het tij te keren of al ander werk zoeken. Maar als die persoon al bedacht heeft om voor zichzelf te gaan beginnen, zal hij of zij meer gemotiveerd zijn door zelfbeschikking en ambitie dan door het behoud van de baan.

Onthouden

Leidinggevenden die mensen echt willen motiveren, zullen effectiever zijn als zij inzicht hebben in wat iemand van binnen het sterkst beweegt.  Hoe ze daar achter kunnen komen, daarover vertel ik in een volgende blog meer.